Eke Dros, Justus Visser en Nova Zeeuwe
Politici in verhitte discussie, Bron: ChatGPT
De Volkskrant bracht eind oktober aan het licht dat twee PVV-Kamerleden in het geheim AI-beelden van Frans Timmermans verspreidden via Facebook. De gemanipuleerde afbeeldingen waar Timmermans onder andere als crimineel werd afgebeeld leidden tot felle haatreacties en zelfs doodsbedreigingen. Dit incident staat niet op zichzelf. Het is een extreem voorbeeld van een bredere ontwikkeling: de opmars van AI-gegenereerde beelden in politieke campagnes. Waar voorheen manipulatie tijdrovend en ingewikkeld was, kan nu iedereen binnen seconden een overtuigend beeld produceren. Platforms als Facebook, Instagram en X laten dit toe en bieden daarmee een podium voor dit soort beelden.
Politieke partijen maken sinds de komst van sociale media gebruik van deze platformen om hun boodschap over te brengen. Sociale media kunnen op hun beurt profiteren van de politieke aanwezigheid dankzij hoge reclameopbrengsten en bezoekersstromen van gebruikers naar accounts van politici. Sinds 2025 weert Meta, het moederbedrijf van Instagram en Facebook, politieke reclames van hun platform als reactie op EU-wetgeving. Deze regels verplichten platformen om strenger te controleren of het aanbod van politieke reclames niet in strijd is met privacyregels. Ondanks het verdwijnen van gerichte politieke reclames op sociale media van Meta gebruiken politici de platformen nog steeds om invloed uit te oefenen.
Politiek en platformen zijn nauw aan elkaar verwant. Politici vergroten hun bereik op sociale media en kunnen kiezers vanaf hun accounts beïnvloeden. Een opvallende ontwikkeling in deze relatie is de opkomst van kunstmatige intelligentie (AI). Nieuwe programma’s maken het gemakkelijk voor een grote groep mensen om binnen seconden een afbeelding te genereren en te verspreiden. Steeds vaker verschijnen AI-gegenereerde beelden met een politieke boodschap. Uiteindelijk bepalen de platforms of deze beelden zichtbaar blijven. Zij hebben hierdoor veel macht over de verspreiding van politieke boodschappen.
Gezicht geven
50 plus is zo’n partij die op Instagram AI-gegenereerde beelden verspreidt. ‘’Wij hebben AI vooral ingezet om onze eigen kandidaten een gezicht te geven en ze zichtbaar te maken, niet om anderen aan te vallen. Dat heeft met ons beleid en met onze gewenste positionering te maken, vertelt campagneleider Jelle Smits.
GroenLinks-PvdA maakt vooralsnog geen gebruik van AI-gegenereerde plaatjes. Jules van Hal, lid van het campagneteam, legt uit dat de partij voorkeur geeft aan echte beelden. “Bij fotografie is het duidelijk wie zeggenschap heeft over het beeld. Bij AI wordt dat veel ingewikkelder; mensen kunnen je portret gebruiken zonder jouw toestemming. Ik denk ook dat AI-bedrijven en platforms meer moeten doen om dit soort misbruik te voorkomen. Portretrecht zou breder moeten gelden bij AI. Ik hoor deze discussies nog weinig, maar het is cruciaal.”
AI-partijprogramma
De BBB maakt ook geen gebruik van AI-gegenereerde afbeeldingen, maar volgens campagneleider Henk Vermeer is dat vooral een kwestie van smaak. “Het ziet er beter uit om echte mensen te gebruiken.” Het gebruik van kunstmatige intelligentie is de partij niet vreemd, twee jaar geleden kwam het partijprogramma in het nieuws omdat het mede door AI was samengesteld. Vermeer vindt dat een normale zaak. “Het zou me verbazen als andere partijen geen AI inzetten.”
Fabio Votta, onderzoeker achter de website CampAIgn Tracker, laat het gebruik van AI-gegenereerde plaatjes door politieke partijen zien. Het gebruik van AI-plaatjes door politieke partijen is volgens de onderzoeker niet heel anders dan het inhuren van acteurs. “Beide methodes zijn niet authentiek, maar het grote verschil zit in de efficiëntie van het gebruik van AI-producten. Het genereren van plaatjes is voor veel mensen toegankelijk.”
AI-plaatjes zijn niet zozeer bedoeld om mensen te overtuigen dat de inhoud echt is, maar om hun overtuigingen te bevestigen, legt Votta uit. “Leiders willen het sentiment dat leeft onder stemmers beeldend maken zodat ze dat onderwerp bespreekbaar kunnen maken in hun campagnes.” De meeste gebruikers weten dat de plaatjes niet echt zijn, maar zien de beelden als een teken dat hun opvattingen kloppen. Het draait dus minder om desinformatie en meer om het bevestigen van gedachtegoed van bepaalde groepen.
Kleine actoren
Volgens Laurens Naudts, jurist en onderzoeker ethiek en AI aan de Universiteit van Amsterdam, heeft het gebruik van generatieve AI positieve en negatieve kanten. “Je hebt te maken met de risico’s van misinformatie, polarisatie en afgestemde politieke strategieën, maar het biedt kleinere actoren in de samenleving ook de kans om hun stem te laten horen.”
Een hele kleine actor is bijvoorbeeld 50PLUS. Smits vertelt: “Wij kunnen met heel weinig middelen, met AI, toch wat voor elkaar boksen. De variëteit is ook een groot voordeel voor ons. We hebben een STER-spot laten maken, die moet een aantal weken mee, terwijl je met AI iedere dag een ander filmpje kan maken. Het is flexibel, snel en goedkoop.”
Regels EU
De afhankelijkheid van politieke partijen maakt het ingewikkeld om regelgeving te maken, het reguleren van platformen kan in het nadeel werken van politieke partijen. Het verdwijnen van politieke reclames als gevolg van aangescherpte EU-regels is een voorbeeld van een situatie waarin politiek beleid negatief uitpakt voor de politieke partijen zelf.
In oktober 2022 wordt de Digital Service Act (DSA) in het leven geroepen. De wetgeving verplicht platformen om illegale berichten te bestrijden, waaronder AI-gegenereerde plaatjes die mis- of desinformatie bevatten.
Grote techbedrijven lijken zich te verzetten tegen de regelgeving. Tiktok, een bedrijf van Chinese bodem, heeft dit jaar gepland om 150 medewerkers te ontslaan. Deze medewerkers modereren berichten namens de EU. Meta maakte dit jaar bekend om minder streng te modereren op hun platforms. Deze beslissing heeft dit jaar 2000 banen gekost. Ondanks aangescherpte regelgeving blijft het reguleren van content op platformen een uitdaging.
Bescherming vs censuur
De moeilijkheid zit erin dat de meeste berichten zich in een groot grijs gebied bevinden, waarin niet altijd duidelijk is wat schadelijk of toegestaan is. AI-gegenereerde beelden vergroten dit probleem: ze kunnen subtiel manipuleren zonder feitelijk onwaar te zijn, waardoor algoritmes én menselijke moderatoren moeite hebben om context en intentie te beoordelen. Ook zitten veel bedrijven, die de moderatie uitvoeren, in landen op andere continenten. Zij vinden het vaak moeilijk te beoordelen of een bericht in een bepaald land acceptabel is of niet.
Moderatiesystemen werken bovendien op een glijdende schaal tussen bescherming en censuur. Te streng ingrijpen kan leiden tot het onderdrukken van satire, politieke expressie of minderheidsstemmen, terwijl te weinig ingrijpen juist ruimte laat voor misleiding en polarisatie. Onderzoek van het HIIG laat zien dat automatische detectiesystemen vaak context missen en menselijke moderatoren de enorme schaal van contentproductie nauwelijks kunnen bijbenen.
“Het idee om bij elk AI-gegenereerd beeld een label te plaatsen voelt voor mij als symboolpolitiek” – Jelle Smits, campagneleider 50PLUS
Labels
Sinds 2025 wordt gewerkt aan Europese regelgeving om AI gegenereerde plaatjes van labels te voorzien. Gebruikers kunnen op deze manier zien wanneer een plaatje door kunstmatige intelligentie gegenereerd is. Dit is onderdeel van de AI Act, deze wetgeving reguleert het gebruik van AI-systemen in Europa. Meta en X hebben nog weinig gehoor gegeven aan de Europese wetgeving. De Europese Unie kan boetes uitdelen om de platformen te dwingen tot gehoorzaming, wat vooralsnog weinig verandering teweeg heeft gebracht.
Votta is een voorstander van toekomstige EU-wetgeving die het labelen van AI-afbeeldingen verplicht. “Het helpt mensen om AI te herkennen en ze bewust te maken van de aanwezigheid van kunstmatige intelligentie.”
“Het idee om bij elk AI gegenereerd label te plaatsen, spreekt me niet aan,” zegt Smits van 50Plus. “Dit voelt voor mij als symboolpolitiek. Je moet gewoon geen misleidende onzin verspreiden. Ik word niet vrolijk van al die extra tekstjes.”
Gebruiker verantwoordelijk
Van Hal van GroenLinks-PvdA vindt dat beelden die realistisch lijken altijd vermelding moeten krijgen als ze door AI gemaakt zijn. “Mensen hebben recht om te weten wat echt is en wat niet. Ik weet dat er hard gewerkt wordt aan AI-wetgeving en transparantie. Daar staan wij als partij positief tegenover.”
BBB’er Henk Vermeer vindt het terecht dat afbeeldingen een watermerk krijgen als ze gegenereerd zijn, maar zeer streng reguleren is volgens hem onnodig. “AI biedt mogelijkheden dankzij de snelheid waarmee werkzaamheden verricht kunnen worden.” Het is volgens hem niet kunstmatige intelligentie die gevaarlijk is, maar de gebruiker met kwade bedoelingen. “Met een broodmes kun je brood snijden, maar ook iemand neersteken”, relativeert Vermeer.
”AI-beelden zullen minder dominant onderdeel worden dan de huidige hype doet vermoeden” – Fabio Votta, onderzoeker bij de UVA
Toekomst AI
Over één ding zijn de politieke partijen het eens: AI is niet meer weg te denken uit campagnes. Smits vindt dat er te negatief naar AI gekeken wordt. “We kunnen wel de hele tijd heel pessimistisch zijn, maar er zitten zeker ook voordelen aan AI.” GroenLinks-PvdA denkt in de toekomst ook AI-beelden te gaan gebruiken, alleen als het echt niet zelf te maken is en als het transparant toegepast wordt. BBB’er Henk Vermeer beschouwt het als een nieuwe fase in een technologische ontwikkeling die al decennialang gaande is.
Votta plaatst een belangrijke kanttekening bij het toekomstbeeld. Volgens hem is de maatschappelijke ophef over AI groter dan het daadwerkelijke gebruik. Op basis van zijn metingen bestaat slechts zo’n 2% van de politieke afbeeldingen uit AI-gegenereerd materiaal. De impact van politieke AI-beelden zit minder in misleiding en meer in het bevestigen van bestaande overtuigingen. “De komende jaren zullen AI-beelden onvermijdelijk onderdeel worden van de politieke communicatiestrategie, maar waarschijnlijk minder dominant dan de huidige hype doet vermoeden.”
Het bepalen of gegenereerde beelden bijdragen aan het democratische debat of aan misleiding of polarisatie versterkt blijft een grote uitdaging. De naderende EU-wetgeving die de zichtbaarheid van AI verplicht, zet de relatie tussen politici en platforms mogelijk verder onder druk.
Reactie Meta
Het hoofdkantoor en vier medewerkers van Meta zijn benaderd voor hun visie op de geplande EU-regelgeving over AI-gegenereerde plaatjes. Vooralsnog heeft het bedrijf niet gereageerd.