Kritieke grondstoffen zijn schaars en niet overal ter wereld te vinden. De Europese Unie is, zacht uitgedrukt, sterk afhankelijk van het buitenland. Om voor meer zelfstandigheid te zorgen, heeft de Europese Commissie een lijst van 47 strategische projecten opgesteld.
Creator: UCSD Jacobs School of Engineering – David Baillot. (CC 3.0)
Het is je vast niet ontgaan: de ontmoeting van de Amerikaanse president Donald Trump en en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky eind februari 2025, die eindigde in een felle ruzie. Ze kwamen bijeen in het Witte Huis om de grondstoffendeal te sluiten over de winning van olie, gas en zeldzame mineralen op Oekraïense bodem.
Hoewel de deal eind april nog niet rond is, heeft het incident de Europese Unie (EU) wel aan het denken gezet over het belang van eigen grondstoffenvoorziening. Op 25 maart 2025 stelde de Europese Commissie een lijst van 47 strategische projecten die de capaciteit van de Europese Unie voor strategische grondstoffen moeten vergroten.
De EU heeft 34 kritieke grondstoffen vastgesteld, waarvan er 17 als strategisch worden beschouwd. De aanduiding ‘kritiek’ betekent dat deze grondstoffen van hoog economisch belang zijn. Strategische grondstoffen zijn de kritieke grondstoffen waarvan de vraag ernaar in de komende jaren exponentieel zal toenemen.
De strategische projecten richten zich op de winning, recycling en verwerking van de kritieke grondstoffen. Het streven is dat tegen 2030 in 10 % van de eigen behoefte aan winning kan voorzien, 40 % van de verwerking zelf uitvoert en 25 % van de benodigde grondstoffen via recycling bereikt.
Maar is dit voldoende om niet meer afhankelijk te zijn van het buitenland? Rene Kleijn, hoogleraar industriële ecologie aan de Universiteit Leiden is sceptisch: ‘Wat in de regelgeving over het hoofd wordt gezien is dat we niet alleen afhankelijk zijn van grondstoffen, maar eigenlijk in nog grotere mate van half- en eindproducten zoals magneten, elektromotoren, zonnecellen etc.”
De kritieke grondstoffen zitten in alledaagse apparaten zoals telefoons, computers, elektrische auto’s en windturbines. De grondstoffen zijn noodzakelijk voor het behalen van de klimaatdoelen en om bij te blijven met de digitalisering. Een tekort van deze stoffen kan grote gevolgen hebben voor de maatschappij.
China is dominant
Het winnen en verwerken van de grondstoffen wordt nu voornamelijk gedaan buiten Europa. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) schrijft: “Voor 18 kritieke materialen hebben één of meerdere EU-landen een aandeel van minimaal 1 procent in de wereldwijde verwerking”. Voor veel van deze materialen bereikt het aandeel geen eens de 2%.
China is de dominante speler op deze markt: het CBS meldt dat China voor 14 kritieke grondstoffen de grootste producent is en bovendien controle heeft over tal van mijnen in het buitenland. Zo is de EU als geheel afhankelijk van import uit China. Ook landen als Brazilië, Kazachstan en Turkije hebben invloed op de grondstoffenvoorziening van Europa.
Deze afhankelijkheid kan worden toegepast als een nieuwe manier van oorlog voeren. Kleijn licht toe: “Het gebruiken van dit soort afhankelijkheid is in het verleden al gebeurt en nu ook weer in het handelsconflict met de VS. Van China zijn we dusdanig afhankelijk dat een grootschalige boycot ondenkbaar is.”
Afhankelijkheid van Rusland blijft
Dit was echter niet de eerste ‘wake-up call’ die de EU heeft over grondstoffen. Na de grootschalige invasie van Oekraïne in februari 2022 legde de EU sancties op aan Rusland. Rusland reageerde terug door de gaskraan, die door Oekraïne loopt, gedeeltelijk dicht te draaien. Op 1 januari 2025 werd de kraan volledig gesloten: het bestaande contract was verlopen en er waren geen nieuwe afspraken gemaakt.
Toch betekent dit niet dat er geen Russisch gas Europa meer binnenkomt. Uit een analyse van het Finse Centre for Research on Energy blijkt dat door Europa meer geld wordt uitgegeven aan Russische olie en gas dan aan militaire hulp aan Oekraïne. Europa is, nog steeds, afhankelijk van Rusland.