Nederland, waterland: vier vragen over de Waterschapsverkiezingen. En een terugblik op de geschiedenis ervan
Beeld: Paul van de Velde | CC BY-SA 2.0

De geschiedenis van Nederland is een geschiedenis van water. Op 20 maart kiezen we de nieuwe leden van de waterschappen. We duiken in het verleden en de achtergrond van het oudste democratische instituut van Nederland. Vier vragen en een historisch overzicht.

1. Wat is een waterschap eigenlijk?

Een waterschap is een overheidsorgaan dat in een bepaalde regio de taak heeft de waterhuishouding te regelen. Dit gebeurde al in de middeleeuwen, door zogenoemde heemraden. Later zijn daar de waterschappen uit ontstaan zoals wij die vandaag kennen.

De afbakening van die verschillende waterschappen loopt vaak dwars door gemeentelijke en provinciale grenzen, afhankelijk van afwateringsgebieden en stroomgebieden van rivieren. In 2019 zijn er 21 waterschappen. Vroeger waren dat er veel meer; in 1950 waren er in totaal zo’n 2600.


De situatie in 2019: de 21 waterschappen van Nederland. In 1950 waren dat er ongeveer 2600. (Beeld: Jan-Willem van Aalst | CC BY-SA 4.0)

2. Waarom moeten we daarvoor stemmen?

Eens per vier jaar kiezen we de leden van het algemeen bestuur van de waterschappen. De waterschappen lijken misschien niet zoveel met politiek te maken te hebben, maar dat is wel zo. Het gaat om besluitvorming waarbij verschillende belangen tegenover elkaar staan. Gekozen volksvertegenwoordigers nemen beslissingen over de waterhuishouding.

De keuzes die daarbij gemaakt worden zijn bij uitstek politiek. Kiezen we in een gebied voor hoog of voor laag water? Voor de natuur of voor de landbouw? De waterschappen houden zich ook bezig met de reiniging van afvalwater en ze zorgen voor schoon zwemwater. Het algemeen bestuur bepaalt hoe dat gebeurt en welke richting daarbij wordt ingeslagen, over links of over rechts.

Nederland heeft van oudsher altijd met water te maken gehad. Water ligt aan de basis van de wijze waarop Nederlanders samenleven. Het poldermodel, gebaseerd op overleg en compromis, is grotendeels op de omgang met water gebaseerd. Dat is niet voor niets; een groot deel van Nederland ligt beneden de zeespiegel. De watersnoodramp van 1953 is hét voorbeeld van wat er kan gebeuren als de dijken het begeven.


Nederland, vergeleken met de zeespiegel. Een groot deel van Nederland ligt beneden de zeespiegel. De waterschappen spelen een cruciale rol. (Beeld: Jan Arkesteijn)

3. Hadden we vorig jaar niet juist te maken met een tekort aan water?

Dat klopt. Juli 2018 was zelfs de droogste maand sinds de metingen begonnen. Extreme weersomstandigheden hebben invloed op de stand van rivieren en meren. De waterschappen zorgen ervoor dat het water op peil blijft. Dat doen ze tijdens droogteperioden, maar ook na buitensporige regenval. De komende jaren zullen we alleen maar meer te maken krijgen met zulke extremen, zeggen klimaatwetenschappers (zie bijvoorbeeld deze website, van het KNMI).

Daar komt bij dat het absolute zeeniveau zal stijgen, waardoor de druk op de dijken groter zal worden. De waterschappen gaan dus een nog grotere rol spelen, ook wat betreft klimaatverandering. Zo gaan sommige waterschappen de opwarming van de aarde tegen, bijvoorbeeld door afvalwater om te zetten in biogas, elektriciteit en warmte. Daar liggen politieke keuzes aan ten grondslag.

4. Op wie mogen we op 20 maart stemmen?

De meeste grote politieke partijen hebben eigen kandidaten voorgedragen. VVD, CDA en PvdA doen bijna overal mee. D66 en GroenLinks doen niet zelfstandig mee aan de verkiezingen. Zij hebben zich achter de gespecialiseerde partij Water Natuurlijk geschaard. Overigens is het niet altijd zo geweest dat je op een kandidaat van een politieke partij stemde. Tot 2008 bracht je je stem uit op een individu, dat zich op persoonlijke titel kandidaat stelde.

In de jaren die volgden is er uitvoerig gedebatteerd over wijze waarop de waterschappen zouden voortbestaan. De Waterschapswet van 1991 werd in 2009 geactualiseerd met de zogenoemde Waterwet. Punt van zorg is de lage opkomst onder de kiesgerechtigden. Om die naar de stembus te krijgen, werd besloten de Waterschapsverkiezingen vanaf 2015 gelijktijdig met de Provinciale Statenverkiezingen te organiseren. Dat is ook op 20 maart 2019 het geval.