Steekincidenten, explosies en moorden: wie het nieuws volgt, krijgt al snel de indruk dat Nederland steeds onveiliger wordt. Toch zijn de criminaliteitscijfers al jarenlang aan het dalen. Deze tegenstelling wordt vaak omschreven als een ‘veiligheidsparadox’. Maar volgens criminoloog Jelle Brands is die conclusie te simpel.
Als over een veiligheidsparadox gesproken wordt, worden de cijfers van criminaliteit vaak naast die van veiligheidsbeleving gelegd. Uit cijfers van het CBS blijkt dat de afgelopen twintig jaar de totale criminaliteit in Nederland fors is afgenomen. Waar het in 2005 over ongeveer 1,3 miljoen geregistreerde misdrijven ging, betreft dit in 2025 grofweg nog maar achthonderdduizend misdrijven.
Deze daling zet overigens al veel langer door. “Na de Tweede Wereldoorlog was er een enorme stijging in criminaliteit en sinds de jaren tachtig en negentig is er een fameuze crime drop geweest”, legt Brands uit. Maar de trend is niet geheel representatief, vindt hij. “Veel vormen van traditionele criminaliteit zijn inderdaad aan het dalen, maar we zien bijvoorbeeld wel een enorme toename in cybercriminaliteit. Het is dus belangrijk om goed na te denken over wat een figuur betekent.”
Facetten van veiligheid
De afgelopen jaren lijken Nederlanders zich steeds onveiliger te voelen in het algemeen en in eigen buurt. Op eerste gezicht lijkt het alsof dit een opmerkelijke tegenstelling is met de criminaliteitscijfers. “Maar als je goed begrijpt wat die figuren uiteindelijk laten zien, denk ik niet dat je kunt spreken van een veiligheidsparadox”, stelt Brands. Volgens hem ligt de kern van het probleem in de vergelijking zelf. “Waarom zou je criminaliteit en veiligheidsbeleving met elkaar vergelijken als de achtergrond zo anders is?”
Criminaliteitscijfers komen voort uit slachtofferenquêtes en politiegegevens over het aantal registraties van delicten. Criminaliteit is daarmee een objectief, goed meetbaar concept. Veiligheidsbeleving daarentegen kent veel dimensies. “Wat meten we nou eigenlijk wanneer we vragen: hoe veilig voel jij je?” vraagt Brands zich af. “Dat gaat niet alleen over criminaliteit.”
Onderzoeker Jonathan Jackson omschrijft het begrip volgens Brands als een soort “spons” die allerlei vormen van maatschappelijk onbehagen en onzekerheid in zich opneemt. Angst voor criminaliteit hangt daarbij samen met allerlei psychologische processen, waaronder het inschatten van risico’s en het gevoel van controle dat iemand heeft. “Zo bepalen de verhalen die rondgaan als je bij de koffiemachine op werk staat de risico’s die je ervaart”, stelt Brands. Dit heeft dus invloed op hoe veilig jij je voelt.
Actuele invloeden
Dit multidimensionale karakter van veiligheidsgevoel kan volgens Brands deel uitmaken van de verklaring voor het stijgende onveiligheidsgevoel sinds 2020. “Het was toen met het coronavirus een hele gespannen, onzekere periode. Dit werkt zeker door in het vertrouwen dat mensen hebben in bijvoorbeeld de overheid en de maatschappij. Dit speelt zeker een nadrukkelijke rol in de veiligheidsbeleving.”
Ook de media dragen hun steentje bij aan het (on)veiligheidsgevoel. “Journalistiek speelt een enorme rol in de inschatting die mensen maken van de kans dat zij slachtoffer worden van criminaliteit”, stelt Brands. “Wat je niet ziet op het nieuws is dat er heel veel fietsen zijn gestolen, maar wat wel in het nieuws komt is dat er weer iemand is vermoord.” Dit soort verhalen die eigenlijk een uitzondering zijn, kunnen een vertekend beeld geven van de werkelijkheid.
Het is dus te kort door de bocht om het over een veiligheidsparadox te hebben op basis van de cijfers van criminaliteit en veiligheidsgevoel, als het aan Brands ligt. “Objectieve en subjectieve veiligheid zijn twee zulke andere dingen. Het is niet heel nuttig dan wel logisch om die met elkaar te vergelijken.” Weg met die paradox, in plaats daarvan moeten we dieper delven in de complexiteit van de veiligheid.