Tien jaar geleden hoorde Nederland nog bij de wereldtop in lezen. Nu zakt een groeiende groep jongeren door het ijs. Terwijl hun leesvaardigheid daalt, verdwijnen boeken steeds vaker uit hun dagelijks leven. De cijfers wijzen op een verschuiving in hoe jongeren hun tijd, aandacht en taal gebruiken, met gevolgen die verder reiken dan het klaslokaal.
Van leesplezier naar leesprobleem
Elke drie jaar brengt het internationale PISA-onderzoek de leesvaardigheid van 15-jarigen in kaart. Jarenlang scoorden Nederlandse scholieren bovengemiddeld ten opzichte van vergelijkbare Europese landen (de zogeheten EU14). Maar sinds 2012 is een duidelijk keerpunt zichtbaar: de scores dalen scherp en Nederland zakt zelfs onder het internationale gemiddelde.
Die ontwikkeling is zorgwekkend. Volgens het Nederlands Jeugdinstituut haalt inmiddels ongeveer een derde van de jongeren het minimale leesniveau niet. Dit betekent dat zij moeite hebben met het begrijpen en interpreteren van teksten: vaardigheden die essentieel zijn om goed te functioneren in de samenleving.
Opvallend is dat deze daling samenvalt met een andere ontwikkeling: het aantal uitgeleende jeugdboeken in openbare bibliotheken neemt in dezelfde periode sterk af. Vooral fictieboeken worden minder vaak uitgeleend. Juist deze verhalen spelen een belangrijke rol in de taalontwikkeling: ze vergroten de woordenschat, stimuleren de verbeelding en helpen jongeren om complexe teksten beter te begrijpen.
Schermen winnen van boeken
Maar waarom lezen jongeren minder? Volgens Marieke Braun, studente Nederlandse Taal en Cultuur en werkzaam bij een uitgeverij gericht op jongerenboeken, ligt de kern bij de motivatie. “Jongeren worden gewoonweg niet meer gestimuleerd om het lezen leuk te vinden. Er zijn zo veel alternatieven! Sociale media, films, games… Alles is direct beschikbaar en vraagt minder inspanning dan een boek.”
De concurrentie is de afgelopen tien jaar explosief gegroeid. Waar in 2012 nog zo’n twee derde van de jongeren actief was op sociale media, is dat enkele jaren later zo’n 94%. Platforms als TikTok en Instagram bieden korte, snelle en visuele prikkels. Dat staat haaks op de concentratie en doorzettingsvermogen die noodzakelijk zijn om langere teksten te lezen. Onderzoek van Stichting Lezen bevestigt dit beeld: jongeren lezen minder uit zichzelf, ervaren minder leesplezier en vermijden langere teksten. Daardoor oefenen de jongeren minder met taal, en dit is terug te zien in de vaardigheden.
Vicieuze cirkel
Het probleem wordt ook versterkt door verschillen in de omgeving waarin jongeren opgroeien. Niet iedereen thuis toegang tot boeken of ouders die lezen stimuleren. Wie de basis mist, begint met een achterstand. Scholen proberen dit nog te compenseren, maar hebben daar niet altijd de tijd of middelen voor. Zo ontstaat een vicieuze cirkel: minder leesplezier leidt tot minder lezen, wat weer zorgt voor slechtere leesvaardigheid en dus nog minder motivatie. De cijfers laten zien hoe hard die cirkel inmiddels draait.
Om het lezen te motiveren, wordt gepleit voor een andere aanpak op scholen. In het voortgezet onderwijs moeten leerlingen vaak verplicht boeken lezen voor “Lezen voor de Lijst“, waarbij de literaire waarde centraal staat. Volgens Braun werkt dat averechts. “Veel van die boeken sluiten totaal niet aan bij de jongeren die ze moeten lezen. Je komt in een heel saai genre van gedateerde boeken vooral geschreven door witte mannen. Ik snap dat je daar als tiener geen plezier aan beleeft.”
Braun pleit daarom voor meer keuzevrijheid. Populaire jeugdboeken of vertalingen van internationale bestsellers zouden volgens haar net zo goed kunnen bijdragen aan leesvaardigheid. “Het gaat erom dat jongeren lezen, dat ze lange verhalen begrijpen en verbanden leren leggen. Dat kan ook met boeken die ze wél aanspreken.”
Booktok als redding?
Toch zijn er kleinere tekenen van verandering. Sinds 2024 lijkt het aantal uitgeleende en verkochte fictieboeken onder jongeren weer licht te stijgen. Opvallend genoeg spelen sociale media daarin mogelijk ook een positieve rol. Online communities en zogeheten ‘boek-influencers’ maken lezen weer zichtbaarder en toegankelijker. “Sociale media zijn gelukkig niet alleen maar negatief. Online zijn er talloze jongeren die allerlei boeken aanraden, voor elke interesse wat wils. Zij laten op een moderne manier zien dat lezen ook leuk kan zijn,” aldus Braun.
Of die opleving genoeg is om de dalende leesvaardigheid structureel te keren, is nog onzeker. Wat wel duidelijk is: zonder ingrijpen dreigt een generatie jongeren op te groeien voor wie lezen geen vanzelfsprekendheid meer is, met alle gevolgen van dien.