Sinds de coronapandemie is complotdenken zichtbaarder geworden in Nederland. Demonstraties en online gemeenschappen laten zien dat wantrouwen richting de overheid niet uit het niets ontstaat. Hoe verloopt dat proces eigenlijk?
De coronapandemie zorgde voor een versnelling van complotdenken in Nederland. Door lockdowns, baanverlies en minder sociaal contact gingen mensen vaker online op zoek naar informatie. Tegelijkertijd groeide bij een deel van de bevolking het wantrouwen richting overheid en media.
Volgens filmmaker Bas Jansen, die voor zijn korte film Fortuna onderzoek deed naar radicalisering, begint dat proces vaak niet bij ideologie maar bij persoonlijke omstandigheden. Voor het project sprak hij met geradicaliseerde personen en experts, en met mensen die zich in spirituele kringen bewegen. Uit dat onderzoek blijkt dat mensen eerder vatbaar worden voor extreme ideeën wanneer ze zich in een onzekere of kwetsbare situatie bevinden.
Complotdenken begint zelden met extreme overtuigingen. Het start vaak met kleine twijfels, bijvoorbeeld door een video op social media of een alternatieve uitleg voor nieuws. Ook het idee dat informatie wordt achtergehouden kan daarbij een rol spelen.
Dit soort verklaringen zijn aantrekkelijk omdat ze complexiteit verminderen. Maatschappelijke problemen worden teruggebracht tot duidelijke antwoorden. Volgens onderzoeker Guido Priem speelt de behoefte aan zekerheid hierin een belangrijke rol. Mensen zoeken naar vaste kaders van goed en fout, vooral in onzekere tijden. Social media versterken dit proces.
In online groepen vinden mensen bevestiging van hun ideeën, terwijl tegengeluiden vaak ontbreken. Daardoor kunnen overtuigingen zich sneller verdiepen. Uit het onderzoek van Jansen blijkt dat radicalisering vaak samenhangt met persoonlijke ervaringen, zoals het verliezen van werk of een burn-out. De coronapandemie versterkte dit soort situaties.
Door lockdowns en afstandsmaatregelen verloren veel mensen een deel van hun sociale netwerk. Dat maakte het makkelijker om in online bubbels terecht te komen. Volgens radicaliseringsexpert Tahir Abbas speelden isolatie en vervreemding een belangrijke rol tijdens de coronaperiode. Zonder contact met mensen die anders denken, worden ideeën minder snel gecorrigeerd. Dat kan ervoor zorgen dat iemand steeds verder in een bepaald wereldbeeld terechtkomt.
Hoewel social media een belangrijke rol spelen, ligt de oorzaak van radicalisering niet alleen online. Het gaat vaak om een combinatie van persoonlijke omstandigheden en maatschappelijke ontwikkelingen. Een gevoel van onrechtvaardigheid kan daarbij een rol spelen. Sommige mensen ervaren veranderingen in de samenleving als verlies van controle. Dat kan leiden tot wantrouwen richting instituties en een grotere ontvankelijkheid voor alternatieve verklaringen.
Radicalisering wordt vaak gezien als irrationeel of gevaarlijk gedrag. Maar uit het onderzoek van Jansen blijkt dat dit beeld te beperkt is. Veel mensen die in dit soort ideeën terechtkomen, zijn vooral op zoek naar houvast en duidelijkheid. Meer inzicht in hoe dit proces werkt, kan helpen om het gesprek erover te voeren. Niet om overtuigingen goed te praten, maar om beter te begrijpen hoe ze ontstaan.
De interactieve tijdlijn bij dit artikel laat zien hoe complotdenken zich sinds 2020 heeft ontwikkeld.