Op 28 februari vielen Israël en de Verenigde Staten grootschalig Iran aan. Dit heeft geleid tot een grote escalatie in het Midden-Oosten waarbij een aanzienlijk deel van de regio in het conflict werd betrokken. Hoe werden al deze verschillende landen deel van de oorlog?
Israël en de VS vielen, volgens experts in strijd met het internationaal recht, meerdere doelwitten in Iran aan. Het vermeende hoofddoel was de vernietiging van het Iraanse kernprogramma. Iran reageerde binnen enkele uren met vergeldingsaanvallen op zowel Israël als andere doelwitten in de regio. In deze landen vielen ze eerst alleen militaire basissen van de VS aan, maar later ook civiele doelwitten.
Dr. Tom Buitelaar, onderzoeker in internationale betrekkingen, legt uit dat er verschillende redenen zijn waarom Iran het conflict heeft uitgebreid. Ten eerste om de kosten te vergroten. “Hoe meer landen betrokken raken, hoe meer landen de kosten van de oorlog voelen, wat resulteert in een grotere druk op de VS en Israël om de oorlog ten einde te brengen.” Ten tweede behoren tot de aangevallen landen ook rivalen van Iran, waar ze voorafgaand aan de oorlog al moeilijke betrekkingen mee hadden. “Het directe doelwit is om de VS onder druk te zetten, maar als ze hun rivalen hiermee ook een slag kunnen toebrengen is dat mooi meegenomen. Zo zie je ook dat de aanvallen van Iran zich uitbreiden van alleen militaire doelen naar ook civiele en andere doelen.”
Raafat Shamieh, junior researcher en geopolitiek analist (MENA) aan de Universiteit Leiden, beaamt dat Iran door aanvallen op Amerikaanse militaire basissen uit te voeren, indirect de VS aanvalt. Hij legt ook een derde motivatie voor de escalatie uit: het kan namelijk spanningen creëren tussen de Golfstaten en de VS. “Op die manier heeft Iran als doel dat deze landen hun banden met de VS heroverwegen.”
Een verdere escalatie van de oorlog Hezbollah’s aanvallen. De Sjiitische militie uit Libanon voerde vergeldingsaanvallen uit op Israël om de moord op Ayatollah Khamenei te wreken. Israël reageerde direct met een intensief militair offensief op Libanon. Buitelaar meent dat de aanvallen op Libanon plaatsvinden vanwege een gunstige ‘Opportunity Structure’; “Israël heeft nu de gelegenheid Libanon aan te vallen, iets wat ze al langer wilden doen, zonder dat daar veel aan gedaan zal worden.” Dit wilde Israël, legt Shamieh uit, omdat deze Hezbollah als een grote bedreiging bij de Israelische grens ziet.
Een andere bedreiging ziet Israël in Syrië, die ze aanvallen met de achterliggen strategie om te voorkomen dat Syrië in het gedeelde grensgebied op de lange termijn militaire aanwezigheid of zware wapens zal hebben. Shamieh: “ze handelen niet alleen uit zelfverdediging, maar ook om een goede handelspositie te creëren waar in de toekomst de grens een gebied zonder zware militia wordt.”
Iran veroorzaakte een grote schok door ook Cyprus en Turkije aan te vallen. De achterliggende motieven zijn nog niet volledig duidelijk. “Het leek een beetje alsof Iran wild om zich heen aan het slaan was,” aldus Buitelaar. Shamieh benadrukt dat op Cyprus geen Amerikaanse, maar wel een Britse militaire basis aanwezig is, dat door Westerse landen onder andere voor inlichtingen wordt gebruikt. “Het is een belangrijke escalatie,” stelt hij, want het raakt voor het eerst grondgebied van de Europese Unie.
Inmiddels is er sinds 8 april een twee weken durend staakt-het-vuren van kracht. Het biedt hoop, want “een staakt-het-vuren biedt de basis voor verdere vredesonderhandelingen,” aldus Buitelaar. “Maar het bestand is erg broos en niet heel effectief,” voegt hij toe, “Het is niet duidelijk in hoeverre onderhandelingen tussen de VS en Iran tot iets zullen leiden.” Volgens Shamieh zijn beide partijen niet geneigd veel in te leveren aan de onderhandelingstafel, wat het moeilijker maakt om tot een compromis te komen. “Iran heeft een sterke troef in handen met diens controle over de Straat van Hormuz,” stelt hij. Ook Buitelaar benadrukt dat het belangrijk is dat Iran heeft laten zien dat het vrij gemakkelijk de Straat van Hormuz kan afsluiten met relatief beperkte middelen. Hoewel er opnieuw wordt onderhandeld over dezelfde kwesties als vóór de oorlog, is de positie van de VS eerder verslechterd dan verbeterd.
Ook over het staakt-het-vuren zelf is nog veel onduidelijk. Buitelaar: “Onder andere is Libanon volgens Pakistan en Iran een onderdeel van de overeenkomst. Volgens Israël en de VS is dit niet het geval.” Inmiddels is er dusdanig druk op Israël uitgeoefend dat ze niet langer aanvallen op de hoofdstad Beiroet uitvoeren, maar in het zuiden van Libanon gaan ze nog door met uitbreiden van hen invloedssfeer en bezetting.