Bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen kwam 53,7 procent van de kiesgerechtigden stemmen. Het past in de trend van de afgelopen jaren dat stemmers bij lokale verkiezingen vaker thuisblijven dan bij nationale verkiezingen.
Als de opkomst hóger zou zijn dan vier jaar geleden, zou ze van de Euromast gaan abseilen. Dat beloofde Carola Schouten, burgermeester van Rotterdam, een dag voor de Gemeenteraadsverkiezingen in een video op Instagram. En om duidelijk te maken dat dát echt een grote opoffering was, vertelde ze erbij dat ze zich zelfs binnen “al een beetje shaky”voelde. Alles om Rotterdammers naar de stembus te krijgen. En dat leek ook nodig te zijn. In Rotterdam was in 2022 namelijk slechts 38,9 procent van de inwoners komen stemmen. Dat was toen het laagste opkomstpercentage in heel Nederland. In sommige wijken in het zuiden en westen van de stad lag het percentage zelfs nóg lager (rond de 20 procent). En dat terwijl Rotterdam met 525000 kiesgerechtigden een van de grootste gemeenten in het land is.
Dalende trend
Rotterdam staat daarin overigens niet op zichzelf. Hoewel het landelijke opkomstpercentage deze verkiezingen iets hoger was dan vier jaar geleden (53,7 tegenover 51 procent), is er al jaren een dalende trend te zien. Bovendien blijkt uit een analyse van Binnenlands Bestuur dat praktisch opgeleiden, jongeren en vrouwen deze verkiezingen minder naar de stembus zijn geweest. Dat beeld herkent Marcel Boogers, bijzonder hoogleraar Democratie en Transitie aan de Universiteit Utrecht. Hij deed na de lokale verkiezingen in 2022 onderzoek naar het lage opkomstpercentage. Het is volgens hem interessant om de vergelijking te maken met de Tweede Kamerverkiezingen (de afgelopen keer was de opkomst daarvoor landelijk 78,3 procent en in Rotterdam 64,2 procent). “Er is een groep die dus wél politiek betrokken is, maar toch niet lokaal gaat stemmen.”
Ook in het buitenland is het een bekend probleem. De zogenoemde ‘second order’ verkiezingen trekken ook in andere landen namelijk steevast minder stemmers. Twee jaar geleden ging in België bij de eerste lokale verkiezingen waar er geen opkomstplicht meer gold 63,6 procent naar de stembus. Van tevoren hadden experts het over 70 tot 80 procent. “Mensen blijven bij lokale verkiezingen gewoon eerder thuis”, stelt Boogers.
Stunts
Er is niet één reden aan te wijzen voor de lage lokale opkomstpercentages. Minder aandacht in de media, gebrek aan vertrouwen in de lokale politiek en de mate waarin mensen zich betrokken voelen bij de gemeente spelen mee. Maar ook praktischere redenen (“mijn voorkeurspartij staat niet op het stembiljet” of “het gaat toch wel goed in mijn gemeente, dus hoef ik niet te stemmen”) hebben volgens Boogers invloed. “Er zijn een heleboel redenen naast elkaar, die elkaar soms zelfs tegen lijken te spreken.”
Dat maakt het ook lastig om oplossingen te vinden om mensen naar de stembus te krijgen. Initiatieven als abseilen van de Euromast, zoals Schouten (en later trouwens ook minister-president Rob Jetten) beloofde, zijn vooral leuke stunts, maar echt effectief zijn die niet. De crux ligt volgens Boogers namelijk toch echt bij de partijen zelf. “Zeker landelijke partijen laten het op het laatste moment aankomen, dan gaan ze twee weken van tevoren beginnen met flyeren.” Bovendien zijn de partijen niet overal even zichtbaar. Partijen focussen zich vooral op wijken waar ze weten dat ze veel stemmen gaan halen. “Er zijn ook wijken waar niemand komt”, zegt Boogers.
In Rotterdam is hoe dan ook het gewenste effect wel behaald. 40,7 procent van de kiesgerechtigden is uiteindelijk naar de stembus gegaan, net iets meer dan vier jaar geleden. En dat betekent dat Schouten ondanks haar “enorme hoogtevrees” toch echt naar beneden moet van de Euromast, zei ze lachend bij de verkiezingsuitslag. Gelukkig kan ze zich nog even voorbereiden, de Rotterdamse toren is namelijk tot april nog dicht wegens onderhoud.