In de trein, op straat of zelfs aan de eettafel: overal kijken mensen op hun telefoon. Het scrollen door sociale media en het bekijken van korte video’s is voor veel mensen een vast onderdeel van de dag geworden. Niet alleen volwassenen, maar ook kinderen en jongeren brengen steeds meer tijd door achter een scherm. Waar vroeger een boek werd gelezen, ligt nu een smartphone of tablet binnen handbereik.
Toch zit er een opvallen verschil tussen leeftijdsgroepen. Uit cijfers blijkt dat ongeveer 91 tot 88 procent van de kinderen in hun vrije tijd soms of vaak een boek leest, terwijl dat bij jongeren rond de 56 tot 47 procent ligt. Hoewel ook bij kinderen het lezen ligt afneemt, blijft hun leesgedrag aanzienlijk hoger dan dat van jongeren. Hoe komt het dat jongeren afhaken, terwijl kinderen nog wel blijven lezen?
De afname van het leesgedrag onder jongeren hangt sterk samen met hun telefoongebruik. Sociale media, zoals korte filmpjes op TikTok, zorgen voor snelle prikkels en vragen weinig concentratie. Daardoor ervaren veel jongeren lezen als traag en inspannend. Ook op de middelbare school is dat zichtbaar. Linda Bearda, docent Nederlands, ziet dat terug in het werk van haar leerlingen. “Ik merk dat veel boekopdrachten met behulp van ChatGPT worden gemaakt”, zegt zij. Volgens haar neemt de motivatie om zelf te lezen hierdoor verder af.
Ouders hebben bij jongeren bovendien minder invloed op het leesgedrag dan dat van kinderen. Naarmate kinderen ouder worden, krijgen zij meer vrijheid in hun tijdsbesteding. Waar jonge kinderen vaak nog geen toegang hebben tot sociale media en thuis of op school worden gestimuleerd om te lezen, verandert dat in de tienerjaren. Op de basisschool wordt lezen actief aangemoedigd. “Wij sporen ouders en kinderen aan om ook buiten schooltijd te lezen”, vertelt Marieke Leliefeld, voormalig leerkracht op basisschool Het Bossche Broek in Den Bosch.
In plaats van lezen kiezen jongeren steeds vaker voor andere vormen van vrijetijdsbesteding. Uit cijfers blijkt dat sociale media, het kijken van video’s op platforms zoals YouTube en Netflix en afspreken met vrienden behoren tot de populairste activiteiten onder jongeren in 2021, 2023 en 2025. Ook muziek luisteren en sporten staan hoog op de lijst. Lezen bevindt zich juist aan de onderkant van deze tijdsbesteding. De data laat zien dat jongeren hun vrije tijd vaker besteden aan snelle en digitale vormen van vermaak, terwijl lezen een kleinere rol speelt. Daarnaast lijkt de verdeling over de jaren relatief stabiel, wat erop kan wijzen dat dit patroon niet tijdelijk is.
Toch speelt sociale media niet alleen een negatieve rol. Platforms zoals TikTok kunnen lezen ook stimuleren. Onder de noemer BookTok worden boeken massaal gedeeld en aanbevolen. Volgens DigiWijzer is de hashtag #BookTok al 158 miljoen keer bekeken op TikTok. Sommige titels groeien hierdoor uit tot grote successen. Dit merkt ook middelbare scholier Puck van het Sint-Janslyceum in Den Bosch. “Ik ken eigenlijk geen meisje dat nog nooit van het boek It Ends With Us heeft gehoord”, zegt zij. Via TikTok kwam zij zelf ook in aanraking met boeken en startte ze zelfs een boekenclub.
Lezen lijkt het steeds vaker af te leggen tegen het scherm. Voor jongeren is een boek geen vanzelfsprekend onderdeel van hun vrije tijd meer, maar een keuze tussen talloze andere vormen van vermaak. Bij kinderen ligt dat nog anders, zij worden vaker gestimuleerd om te lezen en pakken daardoor nog regelmatig een boek. Ondanks vele prikkels door sociale media, laat dit ook zien dat lezen nog steeds kan aansluiten bij de belevingswereld van jongeren, mits het op de juiste manier wordt aangeboden. De vraag is dan ook niet alleen waarom jongeren minder lezen, maar voor al hoe het boek zijn plek weet te behouden in een wereld vol snelle prikkels.