Gezond eten wordt steeds duurder, maar toch kunnen meer mensen het betalen. Deze paradox is precies wat opvalt in de cijfers van de afgelopen jaren als het gaat over voedselprijzen en betaalbaarheid. Hoe kan het dat die stijgende kosten niet leiden tot grotere ongelijkheid, maar juist het tegenovergestelde?
In de grafiek is te zien dat de prijs van een gezond dieet per persoon per dag stijgt. Tegelijk daalt het percentage mensen die dit dieet niet kunnen veroorloven. Vooral rond 2021 is er een duidelijke verandering: de prijs stijgt sneller, terwijl het aantal mensen dat het niet kan betalen juist sterker daalt. Normaal zou je verwachten dat hogere prijzen leiden tot meer mensen die het niet kunnen betalen, maar hier gebeurt het tegenovergestelde.
Hoe kan dit?
Volgens het Nibud heft dit vooral te maken met de economische situatie in die periode. Tijdens de coronacrisis en de daaropvolgende energiecrisis steeg de inflatie sterk. Daardoor werd alles duurder, ook de voeding. Toch nam het aantal mensen dat een gezond dieet niet kan betalen juist af. “Er zijn toen veel maatregelen vanuit de overheid genomen om ervoor te zorgen dat huishoudens rond konden blijven komen,” legt het Nibud uit. Daardoor bleven de meeste inkomens op peil, ondanks de stijgende prijzen.
Zoals te zien in de tabel verhoogde de overheid onder andere de bijstand en de AOW. Ook gingen toeslagen omhoog en werden ze voor meer mensen beschikbaar. Daarnaast stegen in veel sectoren de lonen. “Dat alles bij elkaar heeft ervoor gezorgd dat huishoudens er in ieder geval niet heel hard op achteruit gingen,” aldus het Nibud. Voor de meeste mensen gold dat hun inkomen ongeveer meegroeide met hun uitgaven.
Een andere belangrijke maatregel was de energietoeslag die twee jaar lang werd uitgekeerd. Deze steun hielp vooral huishoudens met een lager inkomen. Daardoor hielden zij meer geld over voor andere uitgaven, zoals gezonde voeding.
Prijs drukt op keuzes
Toch betekent dit niet dat gezond eten voor iedereen vanzelf betaalbaar is. Volgends het Nibud hangt dat van meer af dan alleen de prijs van voedsel. “Of voeding betaalbaar is hangt af van vele factoren: bijvoorbeeld het inkomen en de bedragen van alle andere uitgaven.” Zo kunnen stijgende woonlasten ervoor zorgen dat mensen minder geld overhouden voor gezond voedsel, zelfs als de voedselprijzen gelijk blijven.
Dat blijkt ook uit een factsheet van de Gemeente Amsterdam. Hierin staat dat gezond voedsel niet voor iedereen betaalbaar is en dat mensen met een laag inkomen soms maaltijden overslaan vanwege geldgebrek. Dit laat zien dat de situatie in de praktijk ingewikkelder is dan de grafiek alleen laat zien.
Daarnaast passen mensen hun gedrag aan als de prijzen stijgen. Uit onderzoek waarover RTL Nieuws schreef, blijkt dat veel mensen door hogere prijzen minder gezonde producten kopen. Goedkopere, minder gezonde keuzes worden dan aantrekkelijker, wat op lange termijn gevolgen kan hebben voor de gezondheid.
Toch ziet het Nibud een positieve ontwikkeling in de cijfers. “We zien in onze berekeningen dat ook mensen met een laag inkomen alle noodzakelijke uitgaven, waaronder voeding, op papier kunnen doen” Dat betekent dat het in theorie mogelijk is om rond te komen. Toch blijft het in de praktijk voor sommige huishoudens lastig, zeker als andere kosten stijgen.
Blijft dit zo?
Voor de toekomst blijft het onzeker of dat deze ontwikkeling zich doorzet. Het Nibud wijst op nieuwe risico’s, zoals internationale spanningen en stijgende energieprijzen. Als de prijzen opnieuw snel stijgen zonder dat inkomens meegroeien, kan gezond eten weer minder betaalbaar worden.
De conclusie is dat de daling van het aantal mensen dat een gezond dieet niet kan betalen vooral komt door hogere inkomens en overheidssteun. De paradox blijft alleen wel bestaan: gezond eten wordt duurder, maar toch kunnen meer mensen het veroorloven. Dat laat zien hoe belangrijk het beleid van de overheid is voor de betaalbaarheid van voeding.