Hoewel de leeftijdsgrens voor alcohol en tabak al jaren op 18 jaar ligt, laten recente cijfers een ander beeld zien. Jongeren roken en drinken steeds vaker. Vooral de e-sigaret, oftewel de vape, is populair op het schoolplein. Hoe kan het dat deze middelen zo geworteld zijn in de cultuur onder jongeren in Nederland?
Wie een willekeurig schoolplein oploopt, ruikt direct de zoete geur van watermeloen die uit de kleurrijke apparaatjes komt. Daarnaast worden in het weekend huisfeesten gegeven waar jongeren mixdrankjes drinken. Het lijkt alsof de drempel voor minderjarigen steeds lager wordt.
Alcohol gebruik onder jongeren
De cijfers van het CBS geven een beeld van het middelengebruik in Nederland en laten een opvallend contrast zien.
De eerste grafiek laat zien dat bijna dertig procent van de minderjarigen weleens alcohol drinkt. Hoewel dit een stuk minder is dan de zeventig procent van de meerderjarigen, is het een opmerkelijk cijfer, aangezien de verkoop aan deze groep verboden is.
Mats van Diepen, 15 jaar en leerling in de derde klas van een middelbare school in Apeldoorn, vertelt dat veel leeftijdsgenoten aan alcohol komen via broers, zussen of klasgenoten die al achttien zijn. “In het weekend gaan mensen dan drinken om gezellig iets met elkaar te doen.” “Veel jongeren willen uitproberen hoe het is om te drinken,” zegt hij.
Roken onder jongeren
De tweede grafiek laat het rookgedrag zien. Opvallend is dat het percentage minderjarigen dat traditionele sigaretten rookt lager is dan het percentage dat e-sigaretten gebruikt. Daarnaast lijkt vapen populairder onder minderjarigen dan onder meerderjarigen. Zeven procent van de minderjarigen vapet weleens, terwijl dit bij de achttienplusgroep slechts 2,4 procent is.
Mats zegt: “Er wordt heel veel gerookt en gevapet op mijn school, maar vapen komt het meest voor.” Dit gebeurt vooral tijdens de pauzes. “Vapen is ook veel minder gedoe dan roken, dus ik denk dat het daardoor sneller gedaan wordt. Je kunt bijvoorbeeld stiekem naar de wc.”
Waarom vapen en drinken jongeren?
Ondanks dat vapen slecht is voor de gezondheid, doen jongeren het toch. Volgens Mats krijgen leerlingen op zijn school wel voorlichting over hun gezondheid, maar “het maakt ze niet uit, want volgens mij vinden de meesten het cool om te doen.” Vapes met smaken zijn verboden in Nederland; er mogen alleen vapes met een tabakssmaak worden verkocht (Killaars, 2026). Toch komen jongeren nog steeds aan vapes met smaak via zogenaamde Snapdealers. Via Snapchat verkopen dealers vapes, waardoor jongeren er toch gemakkelijk aan kunnen komen. “Ze hebben vaak een openbaar profiel en sturen je soms een bericht om te vragen of je nog een vape wil,” zegt Mats.
Daarnaast bevat een vape verschillende stoffen die het erg verslavend maken. Volgens het Trimbos Instituut zijn dit dragerstoffen, die voor de damp zorgen, nicotine en smaakstoffen. Deze stoffen kunnen de longen irriteren en kanker veroorzaken. Naast fysieke verslaving kan er ook een geestelijke verslaving ontstaan. Als een scholier bijvoorbeeld altijd tijdens leswisselingen vapet, wordt dit een gewoonte, waardoor stoppen moeilijker wordt.
Groepsdruk
Ook worden jongeren op andere manieren verleid om te gaan vapen. De tabaksindustrie maakt de vapes aantrekkelijker door felle kleuren te gebruiken of een scherm toe te voegen waarop spelletjes gespeeld kunnen worden. Dit trekt vooral minderjarigen aan.
De invloed van vrienden en leeftijdsgenoten speelt een grote rol bij roken en drinken. Volgens het Trimbos Instituut drinken vrienden vaak ongeveer evenveel. Ook groepsdruk speelt hierbij een rol. Er zijn drie vormen: directe druk, modeling en het effect van sociale normen. Bij directe druk zeggen vrienden bijvoorbeeld: “Drink je gezellig mee vanavond?” Modeling houdt in dat iemand zijn gedrag aanpast op basis van wat anderen doen of zeggen. Het effect van sociale normen betekent dat je je gedrag aanpast aan wat als normaal wordt gezien.
Mats vertelt dat er wel groepsdruk is, maar niet zo erg als in de media wordt gezegd: “Uiteindelijk maak je zelf de keuze of je wel of niet drinkt. Maar misschien verschilt dit per vriendengroep.” Dit laat zien hoe factoren zoals groepsdruk en toegankelijkheid samenkomen in het middelengebruik onder jongeren.