Het is 85 jaar geleden dat de Februaristaking plaatsvond, de eerste grootschalige verzetsdaad tegen de Duitsers in Europa tijdens de Tweede Wereldoorlog en het enige massale protest tegen Jodenvervolging. De staking wordt ook in dit jubileumjaar herdacht op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam. Jelmer Peter van het comité Herdenk de Februaristaking kijkt ernaar uit: “Onbaatzuchtig in opstand komen, dat inspireert nu nog steeds.”
Het is 25 februari 1941 als enkele dagen eerder een grootschalige razzia heeft plaatsgevonden in Amsterdam. Daarbij waren meer dan 400 Joodse mannen opgepakt om op transport gestuurd te worden naar de concentratiekampen in Duitsland. Slechts enkelen zullen terugkeren. De stad reageert ontstelt op het grootschalige en hevige geweld dat de bezetter uitoefent op hun Joodse stadsgenoten.
Enkele dagen eerder was ook een staking, toen in de metaalindustrie. Ongetrouwde mannen zouden naar Duitsland worden gestuurd voor tewerkstelling. Maar de metaalstaking was succesvol en de bezetter zag ervan af de Nederlandse arbeiders uit te zenden. Een algemene staking, die de Communistische Partij Nederland wilde uitroepen, hoefde daarom niet langer door te gaan. Maar na razzia’s op 22 en 23 februari, besluit de CPN alsnog op te roepen om het werk stil te leggen, dit keer voor de Joodse stadsbewoners.
En die oproep blijkt succesvol. Als de stadstrams vanaf het begin van de dag staken, merken de Amsterdammers dat er iets aan de hand is. De staking verspreidt zich als een lopend vuurtje, werknemers van de Albert Heijn en Bijenkorf leggen het werk neer. Steeds meer mensen raken op de hoogte en verspreid door het stadscentrum vinden spontane demonstraties plaats. Het blijft niet alleen bij Amsterdam. In de loop van de dag verspreidt het nieuws zich ook naar Zaandam, Hilversum en zelfs Utrecht, waar mensen het werk neer leggen en de straat op gaan om te protesteren.
Maar het effect van de staking blijkt heel anders dan dat van de metaalstaking. De Duitsers breken ditmaal in met grof geweld, er vallen negen doden en 24 gewonden. De staking zelf komt na twee dagen tot een einde, maar de gevolgen duren langer: Amsterdam, Hilversum en Zaandam moeten hoge boetes betalen en er wordt een jacht geopend op CPN-leden. Zij worden opgepakt, gevangengezet of gefusilleerd.
Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog, wordt de Februaristaking jaarlijks herdacht. Jelmer Peter, secretaris bij het comité Herdenk de Februaristaking, begrijpt waarom. “We kunnen elk jaar weer met de lens van het heden naar het verleden kijken. Wat kunnen we hier van leren? Hoe kunnen we opkomen voor een ander?” Hij omschrijft de herdenking als het bepalen van je moreel kompas: “Hoe doen we het eigenlijk nu?”
Ook het Amsterdam van 2026 is de staking nog niet vergeten. Jelmer vertelt dat er juist deze week een struikeldrempel is geplaatst bij het Jonas Daniël Meijerplein, waar ook het herdenkingsbeeld van de Dokwerker is geplaatst. Op deze plek, waar opgepakte Joden na de razzia werden verzameld, herinneren de drempel en het beeld eraan welke geschiedenis hier heeft plaatsgevonden. Ook adverteert het comité elk jaar voor het bijwonen van de herdenking. “We vragen elk jaar een bekende kunstenaar om de affiche te maken, dat is best een eer om te mogen doen. Dit jaar hebben we de Designpolitie gevraagd (een vormgeverscollectief uit Amsterdam) voor een provocatieve, in het oog springende affiche.” Ook is er budget vrijgemaakt een tramreclame, ooit de plek waar de staking begon.
Want herdenken is nog steeds belangrijk volgens Jelmer. “Het hoeft niet alleen fel activisme te zijn, het kan ook met zacht activisme.” Daar voegt hij later aan toe: “We horen van het publiek de vraag wat zij kunnen doen, dat ze zich overweldigd voelen. De Februaristaking laat een focus zien: weten waar je het verschil kan maken. De staking kwam ook op voor de metaalwerkers en dat had effect. Dan denk je: “Hé, dit heeft zin.”” De Jodenvervolging is, ondanks de staking, niet voorkomen onder het nazibewind. Maar de herdenking aan de Februaristaking inspireert om steeds opnieuw onbaatzuchtig in opstand te komen. “Het is een soort opoffering. Dit is iets dat je voor een ander doet.”