Er wordt vaker geloofd dat progressiviteit en links beleid afwisselt met rechtsere, conservatievere golven. In onderzoek van Ipsos I&O bleek er sprake te zijn van een conservatisme-kloof onder jongeren, met name wanneer het over abortusrecht gaat. Ook gaan meer jonge mensen naar de kerk, en groeit de aanhang van nationalistische en traditionele waardes, dan wel voornamelijk onder jonge mannen. In de leeftijdsgroep tussen de 18 en 24 blijkt dat tussen de 30% en 40% van de mannen het feminisme vinden doorgeslagen. Dit staat tegenover iets meer dan 10% bij de vrouwen.
Op dit moment staat abortus in het Wetboek van Strafrecht, en de exacte regelgeving is bepaald door Wafz (Wet Afbreking Zwangerschap). Deze werd in 1980 als wetsvoorstel ingediend door het kabinet-Van Agt II, onder invloed van langdurige maatschappelijke strijd, en werd in 1984 aangenomen na felle debatten tussen confessionele en progressieve partijen. De wet legaliseert abortus tot 24 weken, mits uitgevoerd in erkende klinieken of ziekenhuizen en een verplichte bedenktijd van 5 dagen. De Wafz betekende een historisch compromis tussen medische autonomie en morele bezwaren.
In 2023 wordt de bedenktijd afgeschaft. Sinds 1 januari 2025 mogen ook huisartsen de abortuspil voorschrijven tot negen weken zwangerschap, een stap naar laagdrempeligere zorg. Tegelijkertijd laaien nieuwe spanningen op: partijen als NSC en SGP dienden moties in om de afgeschafte bedenktijd te heroverwegen. Ze wijzen op een stijging in het aantal abortussen en willen meer onderzoek naar achterliggende oorzaken en willen redenen tot abortus registreren. De polarisatie rondom abortus en autonomie lijkt daarmee opnieuw op te komen.
De weg naar deze autonomie is lang geweest. Het is 1809 wanneer abortus opgenomen wordt in het eerste Nederlandse Boek van Strafrecht, onder de invloed van Franse heerschappij. Zowel de vrouw als de persoon die de abortus uitvoerde was strafbaar. Er werd echter weinig veroordeeld en vervolgd – abortus was moeilijk te bewijzen en Verlichte ideeën wogen op dat moment sterk op tegen kerkelijke invloed. In 1881 staat in het nieuwe (en huidige) wetboek dat non-medische abortus strafbaar is voor arts en vrouw. In 1901 komt voor het eerst een echt abortusdebat op in de kamer, wanneer Leidse hoogleraar Treub het abortusverbod belachelijk noemt en zich fel opstelt tegen de katholieke kerk.
Het debat wordt geopend maar het pleidooi leidt tot averechts resultaat: de Zedelijkheidswet van 1911. Deze wet is een verzameling van aangescherpte regels en straffen omtrent homoseksualiteit, abortus, prostitutie en voorbehoedsmiddelen. Veroordeling veranderde: meer aborteurs werden veroordeeld (de vrouw zelf niet) en het strafbare feit was nu een misdaad tegen de zedelijkheid, in plaats van tegen het leven. Bewijsvoering was moeilijk voor een aborteur. De legaliteit van medische abortus stond niet beschreven in het Wetboek en zorgde voor verwarring onder artsen, waardoor menig arts huiverig was zich tot medisch noodzakelijke abortussen te zetten.
Hierna raakt de abortuskwestie haar plek in het publiek debat kwijt. Abortus stopt op zulke momenten nooit, het wordt slechts geheimer. Vrouwen namen heft in eigen hand en ondergingen risicovolle procedures om heimelijk van een foetus af te komen. Het is pas in de jaren 60’ dat het debat heropleeft en de debatten worden gevoerd die de wetgeving tot haar huidige peil van emancipatie hebben getild. De komst van de anticonceptiepil in 1962, de opkomst van seculiere media en de activistische inzet van groepen als de Dolle Mina’s brengen abortus terug in de politieke arena. Stimezo, Stichting Medisch Verantwoorde Zwangerschapsonderbreking, wordt opgericht. In 1971 opent de eerste abortuskliniek haar deuren.
In 1976 bezetten feministische activisten de Bloemenhovekliniek in Heemstede, uit protest tegen dreigende sluiting. De bezetting haalt het landelijke nieuws en zet de politiek onder druk. De roep om wetgeving groeit, en in 1980 dient het kabinet het wetsvoorstel Wafz in, dat vier jaar later wet wordt.
In 2023 wordt de vijf dagen bedenktijd afgeschaft, op initiatief van D66 en gesteund door een progressieve Kamermeerderheid. Maar in 2025 is er opnieuw politieke verdeeldheid. De toekomst van het recht op abortus lijkt opnieuw onderwerp van polarisatie en groeiende conservativiteit, en stelt de vraag: hoe stevig zijn de fundamenten van onze reproductieve rechten werkelijk?