Samen wonen in een stad vol mensen betekent allang niet meer dat je je verbonden voelt. In Utrecht voelt de helft van de volwassen inwoners zich eenzaam – het hoogste percentage van de hele provincie. De gemeente wil het maar al te graag oplossen, maar wat als goedbedoelde initiatieven tekortschieten?
Nergens in de provincie hebben verhoudingsgewijs meer inwoners last van eenzaamheid dan in Utrecht. Het gaat om 145.610 mensen, oftewel 50 procent van alle volwassenen, blijkt uit RIVM-cijfers. Ook telt de gemeente de meeste eenpersoons- en eenouderhuishoudens, ongeveer 58 procent van het totaal. Dat percentage is het hoogste van heel de provincie.
Daarmee is de gemeente Utrecht vergelijkbaar met grote steden als Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Dat eenzaamheid juist in steden veel voorkomt, lijkt op het eerste gezicht tegenstrijdig. Hoe meer mensen er om je heen wonen, hoe groter de kans op ernstige eenzaamheid. Het klinkt paradoxaal, maar wie de cijfers bekijkt, ziet dat het klopt: de gemeenten met het grootste aandeel ernstig eenzame personen zijn juist het dichtstbevolkt.
‘Eenzaam’ en ‘alleen’ zijn vanzelfsprekend twee verschillende begrippen: wie alleen woont is niet per se eenzaam, en wie met meer mensen onder één dak woont kan zich nog steeds eenzaam voelen, al verkleint het hebben van ‘één iemand die er helemaal voor jou is’, in de woorden van emeritus hoogleraar Theo van Tilburg, de kans op eenzaamheid drastisch.
Eenzaamheidsexpert Ymkje van den Dobbelsteen licht dit verder toe: ,,Er is de veronderstelling dat weinig sociaal contact automatisch leidt tot eenzaamheid, maar dat hoeft helemaal niet zo te zijn. Bijna 42 procent van de Nederlanders die zich eenzaam voelt, heeft een netwerk, soms zelfs een flink netwerk. Maar sociaal contact is iets anders dan een echte sociale verbinding.”
Epidemie
En die is dus juist bij steeds meer mensen zoek. Dat komt maar deels door de coronalockdowns: ook voor die tijd nam de eenzaamheid in Nederland al toe. Sommige onderzoekers, overheden en artsen noemen eenzaamheid inmiddels zelfs een epidemie. Sinds 2018 is er ook een actieprogramma van het ministerie van Volksgezondheid, ‘Eén tegen eenzaamheid’.
Ook het Utrechtse stadsbestuur deed afgelopen november een oproep tot meer verbinding. ,,In Utrecht zit samen delen in het DNA”, zo vertelde burgemeester Sharon Dijksma. ,,Laten wij eenzaamheid op z’n Utrechts aanpakken. Hier kijken we om naar elkaar en bekommeren we om mensen die achterblijven. We oordelen niet op basis van waar we vandaan komen. Want wie we ook zijn, in Utrecht kijken we allemaal naar dezelfde Dom.”
Dat gevoel lijkt ook tot de bevolking te zijn doorgedrongen. Zo bedachten kinderen uit Vleuten de ‘Kopje Koffie Sticker‘ om buurtgenoten bij elkaar te brengen, gaven ROC-studenten eenzame ouderen een beautybehandeling en bood de HEMA haar gasten een badeentje op tafel in het restaurant aan om aan anderen te laten zien dat je open staat voor een gesprek. Dit soort initiatieven kunnen weliswaar helpen om eenzaamheid te voorkomen, maar het helpt niet tegen chronische eenzaamheid, volgens Ymkje. ,,Wanneer iemand langdurig eenzaam is, durft diegene al niet meer aan te bellen bij zijn buren. Laat staan dat je naar een restaurant gaat en met een badeentje laat zien dat je eenzaam bent.”
Verbinding leren maken
Hoewel overheden steeds meer aandacht besteden aan eenzaamheid, lopen de cijfers toch op. Dat komt volgens Ymkje doordat we het niet altijd herkennen. ,,Wanneer iemand zich net eenzaam voelt, herkent diegene het niet altijd als eenzaamheid, en doet diegene er niks tegen. Het zal dan wel overgaan, wordt vaak gedacht. Maar voordat je het weet, wordt dat gevoel van een gebrek aan verbinding groter en groter. En hoe langer die verbinding wegvalt, hoe moeilijker het wordt om die verbinding weer op te zoeken. Eenzame mensen vinden het namelijk lastig om zelf het contact weer op te zoeken en krijgen vaak negatieve gevoelens. Over anderen, maar ook over zichzelf.
Om toch uit die langdurige eenzaamheid te komen, moeten de hersenen opnieuw leren om verbinding met anderen te maken. Eenzaamheid veroorzaakt namelijk diepe patronen in je brein die je vermogen om sociale verbindingen aan te gaan verzwakken. En die patronen kan je niet in een keer veranderen. Het is alsof je iemand met een ontsteking zou vragen om spontaan te genezen. Eerst moet je werken aan de onderliggende oorzaken voordat sociale verbindingen hersteld kunnen worden.”
Wat volgens Ymkje kan helpen, is het zetten van kleine stappen om gedachtes te veranderen. ,,Bijvoorbeeld door je taalgebruik aan te passen. Stel dat je ergens van zegt: ‘Ik vind dit stom.’ Verander dat eens in: ‘Ik vind dit niet leuk.’ Het lijkt een klein verschil, maar het woord ‘leuk’ brengt al een vleugje positiviteit mee en zet je brein in een iets positievere richting.”
In de onderstaande grafieken is eenzaamheid gemeten met een verkorte versie van de Eenzaamheidsschaal van De Jong Gierveld, waarbij respondenten zes stellingen beantwoordden en op basis van hun antwoorden een totaalscore kregen die hen indeelt als niet, enigszins of sterk eenzaam. Iemand is enigszins eenzaam bij een score van 2 tot 4. Iemand is sterk eenzaam bij een score van 5 of hoger.