De tanks, de geallieerden en de bevrijding. Voor de meeste Nederlanders zijn het beelden uit de schoolboeken. Voor een kleine groep ouderen in Nederland is het nog steeds een herinnering. Het aantal neemt snel af en steeds minder mensen kunnen hun oorlogsherinneringen vertellen.
Het aantal mensen die kunnen meepraten over de bevrijding neemt af met de jaren. Op 5 mei 2025 wonen er nog 932 duizend mensen in Nederland die de bevrijding in 1945 hebben meegemaakt. Dit komt neer op ongeveer 5,3 procent van de huidige bevolking. Van deze 5,3 procent waren 423 duizend mensen toen 5 jaar of ouder. Oud genoeg om zich de bevrijding mogelijk bewust te herinneren.
Marietje Poppe (89) is één van die 423 duizend mensen die de bevrijding bewust heeft meegemaakt. Ze was negen jaar oud toen de Canadese bevrijders haar dorp Olst binnenreden. “Ik weet het nog goed”, zegt ze. “Alle meiden uit het dorp sprongen achterop de motor bij de Canadezen. Ook al was ik negen, zoiets vergeet je nooit.”
Marietje herinnert zich niet alleen de bevrijding. Ook de donkere dagen van de oorlog blijven bij. Ze vertelt over de hongerwinter. Voedsel was schaars was en mensen uit het westen trokken naar het oosten op zoek naar eten. “Ik zie ze nog lopen, uitgehongerd en op”, zegt ze. Ook herinnert ze zich een Joods gezin uit het dorp. “Ze kwamen nooit meer terug. Dat vergeet je niet.”
Het aantal mensen dat zelf over de bevrijding kan meepraten daalt snel. Volgens prognoses van het CBS zullen er in het jaar 2035 nog maar 200.000 ouderen zijn die voor 1944 zijn geboren. De generatie die de oorlog en de bevrijding meemaakte, verdwijnt langzaam. Daarmee dreigen ook de directe herinneringen aan die periode verloren te gaan.
Wereldwijde onrust
Juist in een tijd waarin oorlog en conflict wereldwijd opnieuw zichtbaar zijn is het belangrijk om het verleden te herinneren. “Als je ziet wat er nu allemaal in Gaza en Oekraïne gebeurt dan besef je dat vrijheid niet een gegeven is”, zegt Marietje. De vrijheid die in 1945 werd herwonnen lijkt tegenwoordig minder vanzelfsprekend dan lange tijd werd gedacht.
Na de Tweede Wereldoorlog werd internationaal gewerkt aan vrede. De Verenigde Naties en later de Europese Unie kwamen voort uit het idee dat landen zich aan elkaar moesten binden om nieuwe conflicten te voorkomen. “Ooit zeiden we: nooit meer oorlog”, zegt Marietje. “Kijk waar we nu staan.” Tachtig jaar later benoemd ze de belofte ‘niet meer zeker’. Juist daarom is het van belang om de herinneringen door te vertellen benoemd Marietje.
Ongelijk verspreid
De mensen die de bevrijding en oorlog hebben meegemaakt zijn ongelijk verspreid over Nederland. Dat maakt de aanwezigheid van directe oorlogsherinneringen per regio sterk verschillend. Aan de randen van het land zoals in delen van Limburg en Zeeland wonen relatief veel ouderen. In gemeenten als Laren, Bloemendaal en Heemstede is zelfs meer dan 10 procent van de bevolking ouder dan tachtig meldt CBS. Dit zijn vaak rustige en welvarende plaatsen waar ouderen blijven wonen of bewust naartoe verhuizen. Hierdoor zijn herinneringen aan de oorlog daar letterlijk dichter bij huis gebleven.
Flevoland telt nauwelijks 80-plussers. In plaatsen met weinig ouderen is het risico groter dat directe oorlogsverhalen verloren gaan. Dat is niet zonder gevolgen. Uit recent onderzoek van het Nationaal Comité 4 en 5 Mei blijkt dat de steun voor de Nationale Dodenherdenking licht afneemt. In 2020 vond 88 procent van de ondervraagden de herdenking belangrijk. Vier jaar later in 2024 is het gedaald naar 80 procent. Ook het aantal mensen dat aangeeft daadwerkelijk twee minuten stilte in acht te nemen is iets gedaald.
Deze cijfers onderstrepen het belang van zichtbare en gedeelde herinnering. “Niet alleen op 4 mei moeten we er stil bijstaan, maar het hele jaar door”, zegt Marietje. Waar de getuigen ontbreken is het aan scholen en jongere generaties om de herinneringen levend te houden. Zoals Marietje zegt: “Ik hoop dat de mensen aan wie ik mijn verhaal vertel, het ook weer doorvertellen aan hun kinderen en kleinkinderen. Want zo blijft het bestaan.”