Het is inmiddels elf dagen geleden dat het Russische leger Oekraïne binnenviel. De Russische aanval roept bij velen herinneringen op aan de Sovjet-Unie. Bij Jacek Salek (58) staan die herinneringen in zijn geheugen gegrift. Hij groeide op in communistisch Polen en was van 1979 tot 1989 actief in het verzet tegen het regime van de Sovjet-Unie. Naast zijn verzetswerk haalde hij ook nog eens zijn PhD als arts. Na het vallen van de Berlijnse Muur vertrok hij naar Nederland.
Wanneer ik ga zitten in Jaceks kantoor zie ik dat hij een boek over het Poolse verzet heeft klaargelegd. Jacek is mijn schoonvader en hij wil mij graag meer vertellen over zijn tijd in communistisch Polen. Hij slaat het boek open en laat mij een foto zien: “Kijk eens goed, waar ben ik op deze foto?” De Jacek op de foto lacht mij toe vanachter een speelgoedpistool. Als ik hem vraag hoe het was om op te groeien in het Polen van toen, heeft hij een anekdote voor mij. “Toen ik dertien was, in 1976, was er een enorm arbeidersprotest in een wapenfabriek. De communistische regering was het daar niet mee eens en kapte het gewelddadig af. Ik kreeg die informatie via via te horen, terwijl de protesten helemaal niet werden vermeld in de berichtgeving vanuit de overheid. Toen dacht ik al wel ‘hier klopt iets niet’.
Toen praatte één van mijn leidinggevenden bij de scouting op een dag over de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, maar wat hij vertelde was compleet anders dan wat ik op school had geleerd. Na afloop ben ik naar hem toegegaan en heb ik hem gevraagd waar hij die informatie vandaan had en of die waar was. Hij vertelde mij dat ik contact met hem moest opnemen als ik de echte geschiedenis wilde leren. Vanaf dat moment ging ik naar illegale ‘bijlesgroepjes’, waar ik samen met andere jongeren leerde over geschiedenis en literatuur.”
Waren die ‘bijlesgroepjes’ het begin van jouw verzet?
“Er waren destijds kleine illegale instanties die de arbeiders hielpen die tijdens de protesten waren opgepakt. In 1979 werd er nog zo’n instantie opgericht: Ruch Młodej Polski (‘Beweging van Jonge Polen’ in het Nederlands). Ik was één van hun eerste leden.”
Hij laat mij trots een lintje zien. “Deze heb ik gekregen van de Poolse regering; voor mijn bijdrage aan de culturele samenleving in Polen. Ik kreeg dit lintje voornamelijk voor het verspreiden van het vrije woord. Ik had een ouderwetste drukmachine in de kelder van mijn ouders, waarop ik illegaal boeken en kranten printte. Dat ging ontzettend langzaam; soms deden we wel vier weken over het printen van één boek. Ik organiseerde heel vaak ‘muziekbijeenkomsten’ of ‘huiswerkgroepjes’ in die kelder. Zelfs mijn ouders wisten van niks.
In deze tijd leek het even beter te gaan met Polen; vakbonden werden toegestaan en de burgers kregen kleine beetjes vrijheid terug. Totdat de regering op 13 december 1981 de Staat van Beleg afkondigde. We mochten ineens niet meer samenkomen, niet meer protesteren en de vrije pers verdween compleet. Burgers werden beschoten door het leger en er zijn heel veel mensen opgesloten in de gevangenis. Ik was toen net 18 jaar oud. Kort daarna, in januari 1982, heb ik geprobeerd om het land uit te vluchten. Dat mislukte en ik werd ook in de gevangenis gezet. Ik heb daar drie maanden vastgezeten.”
Drie maanden? Dat is lang.
Hij moet lachen wanneer hij mijn verbaasde gezicht ziet. “Grappig dat je dat zegt. Tijdens de Staat van Beleg moest je namelijk minimaal drie jaar in de gevangenis zitten. Het maakte niet uit wat je had gedaan; als je schuldig werd verklaard dan zat je in elk geval drie jaar vast. Toch mocht ik na drie maanden alweer naar buiten, omdat mijn ouders iemand hadden omgekocht. Ik heb geluk gehad dat het communistische systeem zo corrupt was. Nadat ik was vrijgekomen heb ik mijn studie afgemaakt en ging ik door met het verzet.
Ik ben nog een keer naar de gevangenis gegaan, in 1987. Tijdens het vervoeren van de zesde editie van een illegale krant werd ik betrapt. Deze keer zat ik veel korter vast, omdat ik werd berecht volgens een snelle procedure. Ik kreeg wel een enorme boete opgelegd en ze pakten mijn auto en mijn rijbewijs af. De boete was nog hoger dan de prijs van de ingenomen auto, dus ik kon dat helemaal niet betalen en mijn ouders ook niet. Toen heeft een advocaat die mensen uit het verzet hielp, Jacek Taylor, geregeld dat de kerk die boete betaalde. Dankzij hem was ik 60 uur na mijn rechtszaak alweer vrij.”
Even terug naar het heden: stel dat Rusland de macht krijgt in Oekraïne. Ben je bang dat Oekraïne dan in dezelfde situatie terechtkomt als Polen destijds?
“Ik ben daar niet alleen bang voor; ik ben daarvan overtuigd. Ik weet zeker dat dat gaat gebeuren als Poetin zijn zin krijgt. Poetin probeert macht te krijgen in Oekraïne en dat soort macht krijg je alleen als je mensen kapotmaakt, als je dromen kapotmaakt, als je de mensen niet laat leven zoals ze willen. Als Poetin wint dan worden de Oekraïners een ander soort mensen. Ze gaan het hoe dan ook niet eens zijn met de bezetter. Dan zal hen een moeilijke keuze te wachten staan: gaan ze vluchten of worden ze opgepakt?”