Achtergrondartikel
Van Pussy Riot tot Navalny: Hoe Rusland dissidenten de mond snoert
8 maart 2021
Chiara Mars
Student minor Journalistiek en Nieuwe Media (2020-2021) en Geschiedenis.
Demonstratie naar aanleiding van de veroordeling van de Russisch-feministische punk band Pussy Riot. Foto: Fibonacci Blue (CC BY 2.0)

“Rusland is geen rechtstaat, minder dan 1% van de strafzaken leidt tot vrijspraak en iedereen is chantabel”, aldus journalist en slavist Laura Starink. De mensonterende omstandigheden waaraan gevangenen worden blootgesteld raken geregeld in opspraak. Maar hoe ziet het Russische gevangenisstelsel eruit? En wat zijn de gevolgen voor dissidenten als Nadezjda Tolokonnikova en Aleksej Navalny?

Het penitentiaire stelsel in Rusland bestaat net als in Nederland uit een huis van bewaring – hier verblijven potentiële criminelen in afwachting van hun straf – en een gevangenis. “Het verschil is dat je in Rusland naast gevangenissen ook werkkampen, ofwel strafkolonies hebt”, vertelt journalist en historicus Hubert Smeets. “De werkkampen bestaan uit verschillende barakken en zijn vaak ver buiten de stad gelegen. Soms verblijven gevangenen met zijn twintigen (op stapelbedden) in één cel.” Rusland telde in 2019 ruim 700 werkkampen tegenover 8 luttele gevangenissen. De omstandigheden waarin gevangenen van de strafkolonies verkeren doen sterk denken aan de Goelag, de straf- en werkkampen waar miljoenen Russen het leven lieten.

Poetins speelbal

In de jaren negentig, onder het bewind van Boris Jeltsin, onderging het Russische rechtsstelsel de nodige hervormingen, maar sinds de val van de Sovjetunie en het aantreden van Vladimir Poetin is het hervormingsproces tot stilstand gekomen. De situatie in het strafrecht is vooral ernstig. “Het strafrecht kan in Rusland nog steeds worden ingezet voor politiek gestuurde zaken. Daarbij werken openbaar aanklagers en rechters de facto samen om een van hogerhand besteld vonnis uit te spreken”, legt Starink uit in haar boek Post uit Rusland. Sinds de invoering van de antiterrorismewetten in 2016 is zelfs het mobiliseren en organiseren van massaprotesten strafbaar. Ook houden overzichtsinstanties streng toezicht op social media-, sms- en telefoonverkeer. Poetin beschikt in feite over de machtsmiddelen om te beslissen over het vonnis van zijn tegenstanders, die in veel gevallen opsluiting in een strafkamp riskeren.

Informatie over het leven achter de tralies van de Russische strafkolonies bereikt zelden het publiek. Toch lukte het Nadezjda Tolokonnikova (lid van Pussy Riot) een open brief te publiceren waarin zij haar ervaringen in het strafkamp in Mordovië beschrijft, waar zij van 2012 tot 2013 gevangen zat. “Mijn brigade in het naaiatelier werkt 16 tot 17 uur per dag. Van 7.30 uur tot 12.30 uur. In het beste geval krijgen we vier uur slaap per nacht. Eens in de anderhalve maand hebben we een vrije dag. We werken bijna elke zondag. Het is waar: anderen worden in elkaar geslagen. Omdat ze het niet konden bijbenen. Ze slaan hen in de nieren, in het gezicht. De gevangenen delen zelf de klappen uit en geen enkele keer gebeurt dat zonder toestemming en medeweten van de administratie”, schrijft Tolokonnikova.

Verandering

Binnen de internationale gemeenschap klinkt steeds vaker kritiek. “Rusland heeft het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens ondertekend en is lid van de Raad van Europa. Hierdoor moet Rusland zich niet alleen houden aan eerlijke procesvoering, maar ook aan menswaardige strafoplegging. Op dit laatste punt loopt het vaak spaak, zo ook in het geval van Michail Chodorkovski (Russische oligarch en tegenstander van Poetin, red.)”, legt Smeets uit. Volgens de Russische wet moeten veroordeelden namelijk hun straf uitzitten in strafinrichtingen binnen de grenzen van de territoriale eenheid van de Russische Federatie waar zij hebben gewoond of waar zij zijn veroordeeld. In de praktijk worden de meeste gevangenen over zeer grote afstanden getransporteerd om hun straf uit te zitten en daarmee is Rusland dus in overtreding met de wet, stelt ook het rapport van Amnesty International.

Ondanks de structurele tekortkomingen in het Russische rechts- en gevangenisstelsel lijkt het haast ondenkbaar dat bewegingen van onderaf in staat zullen zijn veranderingen teweeg te brengen. Hierom belanden Russische dissidenten nog altijd, vaak ten onrechte, achter de tralies.

In 2013 werd er aan Tolokonnikova en Chodorvksi amnestie verleend. Navalny is veroordeeld tot 3,5 jaar strafkamp in Koltsjoegino. Hoewel het Europees Hof de directe vrijlating van Navalny heeft geëist, lijkt Rusland geen gehoor te willen geven aan deze eis.

8 maart 2021 |
Chiara Mars
Student minor Journalistiek en Nieuwe Media (2020-2021) en Geschiedenis.