Sommige uitspraken liggen zo lekker in het gehoor dat ze wel waar moeten zijn. Information wants to be free is er zo een. Sinds de Amerikaanse computer guru Stewart Brand de gevleugelde woorden in 1984 voor het eerst uitsprak, vormen zij het credo van een bonte verzameling van digitale wereldverbeteraars, online piraten en postmoderne economen. De een gebruikt de slagzin om de democratische kracht van het web te bewijzen, de ander om illegaal downloaden van muziek goed te praten en de derde om nieuwe economische wetten te verklaren.
Chris Anderson, hoofdredacteur van het Amerikaanse tijdschrift Wired, is er een van de derde soort. In zijn boek Free: The Future of a Radical Price (vanzelfsprekend gratis te lezen), beschrijft hij hoe steeds meer producten in onze economie voor niets zullen worden aangeboden. Digitale informatie – nieuws, muziek, films – is nu al vaak gratis verkrijgbaar. In de toekomst zullen we welicht ook niet meer betalen voor diensten, zoals reizen en opleidingen. Zelfs auto’s en medicijnen kunnen om niet worden weggegeven. Maar dat betekent niet dat er in de toekomst geen geld meer valt te verdienen. Wie snapt hoe ‘gratis’ werkt, kan er volgens Anderson juist erg rijk mee worden. Kijk maar naar Google.
Niet iedereen is het met Anderson eens. In The New Yorker veegt Malcolm Gladwell de vloer aan met het boek. Niet toevallig neemt hij daarbij de journalistiek als voorbeeld. Als er één beroepsgroep worstelt met de freeconomics, dan is het de journalistiek. Ook in Nederland. De oude, betaalde kranten kampen met grote economische problemen: minder lezers, minder advertenties en concurrentie van nieuwkomers. Als reactie op de komst van Nu.nl, Metro en Sp!ts – die dit jaar alle drie hun tiende verjaardag vieren – kozen de betaalde kranten ervoor hun nieuws ook gratis aan te bieden op web. Wereldwijd woedt er discussie of die beslissing niet moet worden teruggedraaid. Media tycoon Rupert Murdoch wil bezoekers van de sites van zijn kranten laten betalen, in Nederland pleitte de commissie Brinkman ervoor om internetgebruikers duidelijk te maken dat ‘ook wanneer diensten gratis toegankelijk zijn, er toch op de een of andere wijze, door deze of gene kosten voor zijn gemaakt’.
Los van de economische problemen vrezen veel journalisten dat ‘gratis’ ten koste zal gaan van de kwaliteit. In de woorden van Theo Bouwman, oud-bestuursvoorzitter van PCM uitgevers: “Alles dat gratis is, verloedert“. Ook Steward Brand zag een spanning tussen de waarde van informatie en de prijs die ervoor betaald wordt. Zijn beroemde uitspraak, komende november een kwart eeuw oud, wordt meestal maar voor de helft geciteerd. Letterlijk zei hij: “On the one hand information wants to be expensive, because it’s so valuable. The right information in the right place just changes your life. On the other hand, information wants to be free, because the cost of getting it out is getting lower and lower all the time. So you have these two fighting against each other.”
Dat gevecht staat hier centraal. In samenwerking met Sp!ts gingen studenten van de Leidse opleiding Journalitiek & Nieuwe Media gingen op zoek naar het antwoord op vragen als: Kun je geld verdienen met het weggeven van je product? Zijn er bedrijven binnen of buiten de journalistiek die succes hebben met ‘gratis’ als verdienmodel? Wat kan de journalistiek van die bedrijven leren? Hun bevindingen zijn terug te vinden op deze site. In november volgt een speciale bijlage bij Sp!ts. Gratis, dat spreekt voor zich.